uin(n)si

Cite this: eDIL s.v. uin(n)si or dil.ie/43026

x see uindim.

uinnsinn

Cite this: eDIL s.v. uinnsinn or dil.ie/43027

adj Indian : futcloc do melement uinnsinn, `a foot- cloth of Indian velvet,' Fl. Earls 256.5 .

uinnsiu

Cite this: eDIL s.v. uinnsiu or dil.ie/43028

n ash-tree : see uinnius.

uiola

Cite this: eDIL s.v. uiola or dil.ie/43029

n a violet : siroip na raibhe uisgi, ..., ┐ in uiola, Ros. Angl. 82.18 . sugh uiola, Irish Texts v 22.6 . dentur uin- dimint ... dola uiola, 38.28 .

uiper

Cite this: eDIL s.v. uiper or dil.ie/43030

n a viper : eter ... tigir ┐ viper ┐ colubir, CCath. 3948 . pl. upri, corcarduill doburnatracha, LB 141b36 . a fulib drecon ... is dobornathrach, uifprec, iscorp, Cog. 158.19 .

uir

Cite this: eDIL s.v. uir or dil.ie/43031

n (Lat., B. na Filed) man: dogene an uir atuaid dia torrachtoin 'the man (Baile) came from the north to meet her' RC xiii 221.10 (Scél Baili Binnbérlaig) .

uir—

Cite this: eDIL s.v. uir— or dil.ie/

x For words beginning with uir not found under this section see air-, aur-, oir-.

1 úir

Cite this: eDIL s.v. 1 úir or dil.ie/43032

Forms: úir, úr, úir, fúr, úir, úir, úire, úra, húraib, uir

n f. and m. n s. (a) ind úir LU 4942 . Ériu ii 202 § 20 . (b) úr (ó dhá chēill) m., IGT, Decl. § 96 (g s. úir). PBocht 27.29 . fúr, O'Dav. 866 ( Ériu xiii 24 ). v s. a úir , Studies 1922, 585 § 7 . a d s. úir, Wb. 13d3 . LU 4734 . LL 4b37 . IGT, Decl. ex. 1735 , ex. 1754 . g s. úire, Fél. Prol. 128 . Matt. xiii 5 . n p. úra SG 33.7 . d p. húraib ZCP viii 313.27 . See also exx. below.

Mould, earth, clay, soil : n s. in uir (gl. humus), Ir. Gl. 578 . ūr. i. trēide fordingair : ūr cētamus .i. talam, Corm. Y 1270 . mūr .i. mō a úr .i. a talam, 910 . ur .i. talum O'Dav. 1611 . cf. tathbongar fúr, fuinter arbhar, Ériu xiii 24.11 (fúr .i. talam, ut est tathbongar fúr, O'Dav. 866 ) donní is tellus ur, talam, Laws i 66.5 . oir robi foirbrethach fur .i. nocha gnath gu ngabann se talam gurab forbartach uir ime .i. co ro foirbrister a uir a nuir aile, O'C. 2237 (< Eg. 88 f. 17 (18)b ). uir mín `fine clay,' Laws iv 86.21 Comm. conidnacca issin chlud ┐ ro boí ind úir imbi do cach leth día diclith, LU 4942 . doberar uir ┐ grian ┐ clocha forsin monai, 10815 (= Ériu xii 178 ). dorat cul fri clotha | cen bes uir im clacha, BB 299a24 (leg. úr ?). siladh clann, ur lesium sin, ar is i uir in talman dogni silad na clann cuirtir inti, Auraic. 5652 . ceann riamh dár bh'aoinpheall an úr, PBocht 27.29 . a d s. doire a cummisc ar úir (gl. seminatur in ignobilitate), Wb. 13d3 . lelgatár ... da ech Con C. in n-úir co rrici na clocha, LU 4734 . fogeltat ... fér co húir TBC 551 . foclass a búrach dó, is inund sōn ┐ focheird úir da luib taris (of a bull), TBC 1491 . fócerddetar in n-úir thairsiu, 6145 . cuid dá chlúimh ó eón do an | ar reódh re húir mur ḟuasgladh, IGT, Decl. ex. 1469 . cotomélani in fer sin a óenur ar úir ┐ grían, LU 8700 ( FB 52 ). cf. coto- mélat ar múr ┐ grían, LU 5558 . na cotlad nococomraiced a thoeb fri húir noicht, Thr. Hom. 122.21 (=ria húir nocht, Lism.L. 1093 ). for úir luimm ┐ cloch fó chind, Trip. 484.12 . lán in dela de úir, LL 30c39 (=lán na telach di úir, Dinds. 1 § 31 ). fuarutar folliuchta beca isin uir ic dorus ... na huama, PH 6330 . úr dind húir a Themis, ZCP viii 313.29 . ní biaidh ith i n-úir ... don bás hísin, ZCP viii 111.24 . fa úir na huaighe, Ir. Monthly 1922, 156 § 34 ( DDána p. 127 ). ní ḟás luibh a húir fan orluinn, TD 11.11 . g s. ó luid i lloc n-úire `into a place of mould' (i.e. the grave), Fél. Prol. 128 . míl úre worms , ib. Ep. 219 . a techt i nhúire adba `that they should go into the abode of clay' (i.e. the grave), Fianaig. 10 § 8 . cf. adbae othna ... .i. adba uire ┐ cloiche, Corm. Y 80 . a mbreith a ndúrthech n-úre, Ir. Review 1912, 248 ( Lec. [347b ]). brat fuar is adhbhadh úire, A. Ó Dálaigh xxxviii 5 . ó do claidhedh cladh úire ar Ceithern, TBC 4463 (St). tardúth úire for sleibe garba combtar maige fo scothaib, LL 6b18 . dorn úire `a handful of clay' Met. Dinds. iv 86 . tucsat fo tuinn uill uire | co nduire a ndruim fri daeine, ZCP vi 265 § 19 . im diubu nuire `for digging a churchyard,' Laws i 202.1 . a bhḟearann chlochach mar nach raibhe mórán uíre aige, Matt. xiii 5 . In plant-name : leo úire mezereon, spurge : see Arch. i 342 . Hogan Luibhl. 115 . cf. fil dún ó thossuch dúle | cen áiss, cen foirbthe n-úre, Im. Br. § 44 . n p. itt ē side húra dolēicthe hi Temair, ZCP viii 313.28 . a p. is aire tucsan na taisi ┐ na húra sin illé, SG 33.7 . Rí ro delb ... hura co derb im thalmain, SR 38 (=uir in talman, Laws i 26.25 Comm. ). d p. dollotar ... co nhúraibh cathrach Themis leó, ZCP viii 313.27 .

Special and figurative uses : úir cheiníl kindly soil : giodh ar deighshíl Duin (MS Dun, et sic leg.) na nGall | ni húir cheinil sa gcongbhand, Ir. Texts ii 105.15 (cf. cré cheiníl, e.g., IGT, Decl. ex. 1600 ).

Followed by defining gen. (of place) : tar uir nAi, O'Dav. 102 . in t-áenmacc rig is fearr tāruill úir Érenn riam, ZCP viii 111.12 . gan tadhall ar úir nÉirionn, TD 36.10 . mar tṡaltraim ar úr Indse | acmhainn mo ṡúl ṡilimse, IGT, Decl. 1735 . faithche ... an dúin ..., | úir Pharthais nó a haithghin í, TD 11.10 . Ground : lecit uile a ngluine ┐ a cinn fria huir `floor,' Marco P. 85 . This seems the original meaning in : techt le nimh tnúith dom thinnmhe | fá úir libh ní leigfimne, 23 L 17, 150a § 11 (`unpunished' Content. p. 104 n.3 ). Cf. fo lár i dteannta póite ag ól na gcuach go húr draining to the bottom (?), Hackett xxxvii 2 . Here perh. : dobér-sa tré Dia na ndúl ainim it' eachaibh co húr, SG 26.35 , but cf. 2 úr.

Freq. of the grave (with i n-, or fo ; téit i n-, fo, do) : daine i n-úir, TBC 5641 (St). co fárcbad ... | hÍr in n-úir ... Sceillic, Ériu iv 138.2 . do bhí ós chách is é i n-úir (i.e. Christ), DDána 38.25 . do luigh san úir is do iompó, 20.40 . iar mbás do éirigh ón úir, 38.3 . an triath-ḟlaith i n-úir, Keat. Poems 512 . glúin as uaisle don ḟeadhain | uaim-se fa úir Oirbhealaigh, A. Ó Dálaigh lii 46 . do-beir i n-úir brings into the grave, kills : Uargháoth do rad slóigh a n-úir, Duan. F. i 52.51 . With téit, etc.: Ladru ... isé cetna marb dochoid fo úir Herenn, LL 4b37 . isé cetna epscop dochoid fó úir nErend, Trip. 242.18 . is and luid i n-úir in rí | i n-amsir duir Darcelli, 532.20 . atágur dul i n-úir n-úair, Ériu i 68.7 . seabhac na seabhac ... | do dhul i n-úir i dtúis na hóige, E. O'Rahilly xv 16 . a dhul don úir, is dubhach na scéalta, xiv 34 . dochuaid Hiruath in n-uir ┐ a n-ifrind YBL 137a32 (= etir ūir ┐ ifrinn, ZCP iii 227.11 ). tá gliadar is siansa na n-éan go ciúin | ó thrial- lais a Dhiarmaid Uí Laoghaire i n-úir, E. O'Rahilly xxii 216 . See also under g s. above.

ó doradadh úir tar Aedh since A. was buried , Arch. iii 304 iii § 7 . uir aniuil tarut hi forcend do sheta `foreign mould over thee at the end of thy way' (i.e. after thy death), LB Fél. p. clxxxv 6 . nach óen tarsa raga úir (v.l. hur) inna hinnsi hitá nicon aidlefa a ainm pé[i]n n-iffirn, who shall be buried there , Ériu ii 202 § 20 .

oil úir : iomdha leacht ... iomdha o.u. san eingse `monu- ment' Ir. Monthly 1921, 327 § 2 ( DDána p. 302 ). See 3 oil.

Fig. stock, nature : is tú an chraobh do ḟás dar n-úir, DDána 19.15 . a chroinn 's a ḟréamh a húir Éabha O tree whose roots are from Eve's stock , DDána 43.11 . a río-luibh d'úir na n-aingeal (to Christ), A. Ó Dálaigh xxxix 20 .

The material of the human body, hence a creature, a human being : níor ghein úr eile mar í (of Mary), A. Ó Dálaigh ii 7 . Cf. : a úir bhríoghmhar bhuadha `O mighty soil of virtue,' Studies 1922, 585.7 . a úir is airde ná neamh | a bhean rúin Ríogh na n-aingeal `creature of clay,' Ir. Monthly 1921, 376 § 38 ( DDána p. 260 ). Cf. daonnacht Mic Dé bhí is cnáimh dár gcnáimh | a chré is í ar n-úir, PBocht 2.2 . úir gan taradh cré mo chalann, TSh. 3314 (quot.).

2 úir

Cite this: eDIL s.v. 2 úir or dil.ie/43033

n see fúir f. a Fury .

3 úir

Cite this: eDIL s.v. 3 úir or dil.ie/43034

n flesh : see 6 úr.

uircen(n)

Cite this: eDIL s.v. uircen(n) or dil.ie/43035

n a cleaver or billhook : P. O'C. a s. fágbhuim mh'uir- cionn agas mó shúist, PCT 1119 . pl. an tan táinig am na buana chuca, tángadur chum aon bhuill, agas a airm áig ... leó ... agas a súisteadha ..., agas a gcorráin ..., agas a n-uircionna snasgharbha taobhsmeartha sáilleathana, 479 (=uircheanna, E. O'Rahilly 278.16 , `clogs'). uircionna leathana lángharbha PCT 1045 . uircionna maola meirgiocha smearrtha sleamhuinmhaola, 107 (= E. O'Rahilly 268.24 , `clogs'). léigidh dhíbh ... bhur mileóga, bhur n-uircionna, bhur gcarráin, PCT 367 . a thobuir bháidhte na n-uircionn ! 1019 .