2 úam, úaim, úama

Cite this: eDIL s.v. 2 úam, úaim, úama or dil.ie/42730

Forms: úamh, úaim, úama, huam, úaimh, úaimh, uaim, uaim, uama, uaimh, uaim, huaim, uaimh, uama, uama, uamaid, uamhaigh, n-uamaidh, huamai, huama, úamha, húama, húaime, huamad, uaim, húaim, uaimh, úaimh, uamaid, uamaidh, uamadh, uamhaidh, uamh- aigh, uama, úama, uamha, uamanna, uamha, uamanna, n-uamhadh, uamann, huamaib, uamhoibh, uamannaib, huaim

n three forms are found : úamh ā, f. ( IGT, Decl. § 39 ). úaim i, f. ( IGT, Decl. § 42 ). úama d, f. ( IGT, Decl. § 4 ). Sometimes n in pl., see. exx. below. n s. huam Sg. 52b6 . úaimh, IGT, Decl. ex. 436 ; ex. 1438 . an úaimh , ex. 124 , ex. 478 . uaim, ZCP viii 106.29 . Todd Lect. vi 44 . in uaim , PH 523 . in uama , Todd Lect. vi 48 . a du. an da uaimh , BNnÉ 68 § 109 . a s. uaim, Ml. 39a3 . PH 447 . huaim, SR 6350 . uaimh, TD 16.38 . in uama , PH 350 . uama, 1083 . uamaid, 1036 . Todd Lect. vi 49 . uamhaigh, Ériu i 28.177 . 183 . a n-uamaidh , Fl. Earls 208.8 . g s. na huamai , SR 6354 . na huama , PH 351 . Todd Lect. vi 47 . úamha, IGT, Decl. ex. 55 . na húama , IGT, Decl. ex. 616 . na húaime , ex. 1165 . na huamad , PH 6367 . Todd Lect. vi 48 . d s. uaim, SR 6382 . PH 6282 . Études Celt. i 87.7 . a húaim C., LU 8762 . uaimh, PBocht 124 § 18 . TD 16.41 . úaimh, IGT, Decl. ex. 578 , ex. 1336 . uamaid, PH 1003. 1005 . O'Gr. Cat. 357.25 . uamaidh, ZCP vi 93.9 . RC xi 129.5 . asin uamadh , [leg. -aidh?] BNnÉ 68 § 109 . i n-uamhaidh FM vi 2260.13 . a n-uamh- aigh , ZCP xi 122.21 . uama, PH 957 . n p. úama, TBC 5044 . uamha, TSh. 8118 . uamanna, PH 7746 . a p. uamha, Ir. Monthly 1920, 596 § 27 . Cog. 253.11 . uamanna, Cog. 188.2 . g p. na n-uamhadh , Dán Dé v 41 . uamann, LB 154b48 . d p. huamaib, SR 1896 . uamhoibh, L. Cl. A. Buidhe 112.28 . uamannaib LU 1328 .

(a) a cave: huam (gl. specus), Sg. 52b6 . is inann antrum tri Laidin ┐ umha (v.l. uama) no clais a Gaedilg, Ros. Angl. 210.7 . trí dorcha Hérenn: úam Chnogba, ú.¤ Slángae, dercc Ferna, Triads 42 . Uaimh Pádraig (i.e. St. Patrick's purgatory), TD ii 288 . Uaimh Letha ib. (i.e. `The Sibyls' Cave,' S. Leslie, St. Patrick's Purgatory, 1932, p. 165 ). Uaimh Achaidh Alda ..., uaimh Cnoghbhai, uaimh Fert Bodain ..., ┐ Uaimh mnā an Gobhand ... d'orgain lasna Gallaib, FM i 496 = AU 862 . For other exx. of n.l. see Onom. uaim becc co crú asaine innte, Todd Lect. vi 44 . ro gair in úama, Mer. Uil. 76 . a s. fofúair ... huaim , SR 6350 . in tan ro-sia in uama, PH 350 . dochoid ... Ioseph isin uamaid, Todd Lect. vi 49 . fri huamaid anair, PH 6338 . tar isin uamhaigh, Ériu i 28.183 . a breth a n-uaim (of a distress), Laws ii 128.15 . g s. is amlaid tra bói in tech sin ┐ cóir uama bice ann, Todd Lect. vi 42 . cloch búadha i ndédchnáim do dornchla | sbécláir úamha dorcha duid, IGT, Decl. ex. 55 . tochailt uaimhe, Keat. ii 3541 . inotacht na huamad-sin, PH 6367 . d s. dochuaid Saúl immach asind uaim, SR 6382 . badhbh ag búain chrú dod chrúi- sigh | do dhúisigh thú a n-úaimh ḟásaigh, IGT, Decl. ex. 578 . tucsat ceand Eoin leo as in uama a mbói, PH 957 . o mbatar na fir noemu isind uamaid, PH 1003 . n p. andar leis bátar úama ursloicthi atchonnaic and, TBC 5044 . Metaph.: uamanna accu (i.e. the devils) i n-a híchtar, PH 7746 . a p. a shluagh an domhain déanaidh | uamha doimhne i ndroibhéalaibh, Ir. Monthly 1920, 596.27 . ro sir ... uamanna na Fotla, Cog. 188.2 . d p. basa i n-uaman- naib dorchaib, LU 1320 . inn uam[h]annaip ... ṡlebhe Peil, CCath. 5632 . i nhuamaib tírmaib talman, SR 1896 .

(b) a den, wild beast's lair: cuirfidh leanabh a lámh ar úamhuigh an chocatrís, Isa. xi 8 . do dhéna mé Ierusalem, na cárnuibh, ┐ na húamhuigh dhragún, Jer. ix. 11 . do bhádh- bhair ... at uaimh fhaolchon allmhardha `a den of foreign wolves' (of Enniskillen Castle), Studies 1922, 409 . ar ndul d'amharc uamha an leómhain, TD 16.37 . i n-imeal na huamha ib. 38 . do theilgiodar é a n-úaimh na leomhan, Dan. vi 16 . a fox's earth: atáid uamha ag na sionn- chaibh = `' TSh. 8118 . do chuaid sé [viz. an sinnach] ... dá uamhaidh féin SG 3.33 . go huaimh an tsinnaig, ib. 37 . a robber's den, a den of thieves: baile eisidhe baí i na uaimh lattronn, ┐ i na mhuine meirle (of a castle), FM vi 2106.21 . da-ronsabar-si imorro di innossa co n-id uaim latrand ┐ cennaiged hi (: Matt. xxi 13 ) PH 4397 . ní heclas, acht úam latrand ┐ tádat a hainm la Críst, Ériu i 219z . Rule of Céli Dé § 57 . ceall dia ndentar uaim tadhut, Laws v 118.3 . tech dia ndentar uaim tadhut, 160.3 .

(c) a cellar; crypt, vault: iar siriud a tiged ┐ a n-uamann, LB 154b48 . co rucad maithes na cathrach ... co muoi isin úaimh, Anecd. ii 54.17 . fo altōir mōir na heguilsi uaimh i n-a ffiuilit taisi ┐ adhnacal deich mīle martīr, Fl. Earls 210.10 .

(d) an underground passage or souterrain: uaim élaid ro bói acum-sa assin cathraig immach fon talmain ... (lit. cave of escape ), Mer. Uil. 222 . dorighneadh uaimh talmhan go roibh [ag] tarraing faoi in c[haislēn], Cin Lae Ó Meall. 16.3 . (for the confinement of prisoners:) sar- comrac cip no cuithe no uamha for inndilsech, O'C. 2385 ( Eg. 88 f. 30 (31)a ). a catacomb: eirgit a n- uamaidh thalman ... .i. relec Calisti, Fl. Earls 208.8 . isan uamaidh sin tra ro bhíttiss apstail ... an Tigherna for imgabāil ┐ for teithedh na n-anchristaigedh, ib. 11 .

(e) a grave, tomb: ullmaigthe in uamh fám comair `the grave,' O'Gr. Cat. 347.3 . ní cúis uabair a Dé dam | mé sin uamhaid am aonar `in the tomb', ib. 4 . an cholann do chor i n-uaimh iomdhomhain urghránna, TSh. 1108 . laoich ... i n-uamhoibh criadh go cumhang, L. Cl. A. B. 112.28 . do éirigh tusa an treas tráth | ón uaimh gérbh éachtra ionghnáth, A. Ó Dálaigh xlvii 10 . an t-aonmhadh lá déag a-droigh | cách a huamhaibh 's a hallaibh, DDána 29.16 .

(f) a pit: an tan do fhuilngeadar a bheith tarnocht san uaimh thalmhan (i.e. Joseph), TSh. 4688 . nó-go tuitenn se i n-uamaid in báis (metaph.) PH 7734 . Of hell: do-ní Dia an uaimh ifreannda gona pianaibh do bhagar ar na peacthachaibh, TSh. 6783 . mairg ricfad uaim ifirn áin, Ériu ii 229 § 6 . gin i n-uaimh Ifeirn ... gan omhan trés an uamhaidh, Studies 1936, 67.25 . do chreach- thóir úamha ifirn (i.e. Christ), IGT, Decl. ex. 1312 . a n-íchtar uaime ifrinn, SG 45.25 . (Cf. gríos na n-uamhadh gach re n-am | bhíos na fhuaradh dom anam, Dán Dé v 41 . gríos na huamhadh gach ré n-am | bhíos 'na fhuaradh don anam, TSh. 6220 ).

(g) of a pool: atá uaimh uiscci do lethtáob na hecailsi `a pool of water,' Maund. 153 . Cf.: fodhomhain, -uaimh, eas, slugán, a gulf , Kirk ( Eg. Gl. 340 ).

(h) of an oven: a cur a nuamhaigh no ar tine no go nderrna min de, Irish Texts v 8.5 . a mbeal na huamha at the oven's mouth , ITS xvi 120.14 . re haghaidh aráin dollmhúghadh is an uamha, 10 . sluasad iaruinn aco le ttógbhaidís an tarán as an uamha, 13 . Cf. úamain .

(i) in Laws: fortoing cach uaim cach ulaid .i. uillidhe na iath in ulaidh cumdacht .i. airde na in ferann a mbidhsi, O'C. 1384 ( H 3.18 629a ) i.e. `the superior (ulaid) swears upon the inferior (uaim),' Plummer MS notes. oll uaim bis fo aill (etym. gl. on ollam), Laws v 28. 16 .

Compds. ¤choimetaide warden of a cave: uamchoim- etaide thige Mail M., Anecd. ii 54.18 . ¤dorus a cave-door, entrance: is edh ba tegdais ┐ ba leaba ligi do, uamdorus dilenn mór fil isin carraic-si, CCath. 2908 . oslaicter bar n-uamdoirsi pianta ┐ riagta 4261 . ina mbattor d'uam- doirsib iffirn i tir na T. ro hosslaicit in adaigh sin, 4317 . ¤ḟochla a pit: clasacha ┐ úamhḟochladha talmhan ro claidhset an Gaoidhelsluagh for ciund na nGall, Hugh Roe 170.15 (f. 45b) . ¤poll: Gráinne ... do mheall sí Diarmuid ... go ndeachaidh lé i n-uamhphollaibh, Gadelica i 241.15 . ¤scailp a cave-cleft: uaimscailp (v.l. uamscailp) urgranna ... inn accomul cairrci slébhe E. `a cavernous cleft,' CCath. 4106 . ¤thech f. a cave-dwelling: i n-uam- thig (v.l. uamaibh) thalman, TTebe 148.179 (v.l. uamaid). Of a fox's earth: go ndechaidh [an sinnach] for teithed ana uaimthigh, BNnÉ 104 § 7 . ¤tholl a cavern, cavernous hole: ro ansomh budhein ... i n-uarbhothaibh uaiccneacha, ┐ i nuamhthollaibh talman `caverns under- ground,' FM vi 2260.11 . i scailpib carracc ┐ i n-uamtollaib talman, CCath. 3083 , 3960 .

úama

Cite this: eDIL s.v. úama or dil.ie/42731

x see 2 úam.

úamach

Cite this: eDIL s.v. úamach or dil.ie/42732

n o, m. a cave-dweller (?) (2 úam): pn sobriquet of a saint: mo Conoc uais uamach, Gorm. Dec. 19 . mo Conocc uamhach é so, n. 2 ib. mo Conocc Uamach, Nov. 18 n. 4 . Mochonoc Uamach LL 368b12 .

úam(m)ach

Cite this: eDIL s.v. úam(m)ach or dil.ie/42733

adj o-ā harmonious, `joined together,' rhythmic (?): iongantach uamach uaigneach aigeantach í, | fa siocair chum suain damh suathadh seanma an laoigh, Hackett xlix 7 . Cf.: aingir aoibhinn uamach, Poets and Poetry of Munster 252 = Pádraig Phiarais Cúndún (1932), p. 16 .

úam(m)aigid

Cite this: eDIL s.v. úam(m)aigid or dil.ie/42734

v g joins, unites: imperf. pass. giodh go n-uamuighthe go sbioradalta na hEabhraidhe don iodhbairt do níthidhe ar a son, Luc. Fid. 246.8 .

1 úamain

Cite this: eDIL s.v. 1 úamain or dil.ie/42735

n f. an oven: bacús, uamhain, Kirk ( Eg. Gl. 108 ). cuirter a n-uamhain ar techt aráin aiste, ┐ loiscter ann `,' O'Gr. Cat. 209 ad calc. na curtur a nuamuin te e, Ros. Angl. 294.5 . curtur a nuamuin ar mbuain a harain aisti, 296.20 . dentur tene ... do connuim a tesa san uamuin, ib. 22 .

2 úamain

Cite this: eDIL s.v. 2 úamain or dil.ie/42736

x see úamann.

3 úamain

Cite this: eDIL s.v. 3 úamain or dil.ie/42737

x see omun.

úamairecht

Cite this: eDIL s.v. úamairecht or dil.ie/42738

x see umairecht.

úaman

Cite this: eDIL s.v. úaman or dil.ie/42739

x see omun.

úamann

Cite this: eDIL s.v. úamann or dil.ie/42740

n ā,f., IGT, Decl. § 12 . Here perhaps (in descr. of Hector:) huamond álaind etrocht glan leis ` skin ', TTr. 1529 ( LL 237b13 ; may be borrowed from Lat.omentum, Stokes, Vocab.). lōech ... āillde do dainib a delb itir folt ┐ rosc ┐ hūamain, TBC² 3223 .

Cf. fúaman.