úaitiugud

Cite this: eDIL s.v. úaitiugud or dil.ie/42698

n u, m. act of making few, lessening : ag uaitiugad aicmedh ┐ ag dīthugad deigcenēl, ML² 1814 .

úala

Cite this: eDIL s.v. úala or dil.ie/42699

Forms: Ualann, Úalann, olann, Ualann, Ualann, hUaland, Olaind, holaind

n f. a shoulder : gúala úala [ó éinchéill], IGT, Decl. § 131 . ní beanfa ar (v.l. ag) snámh a chráobh Chúalann | do lámh re táobh úalann t'eich, ex. 1912 . sreabh re húalainn (v.l. uainn) eich Maghnais, ex. 1914 . In place-names : Túaim da Ualann , gen. Túama da Úalann , Gorm. June 10 n. Tommae da olann AU 780 = FM 776 (var. of T. da gualann, according to the editors). Telach Ualann : dat. ó Tholaigh Ualann , Gorm. Mart. Don. Jan. 23 . gen. Telcha hUaland AU 730 (cf. Telcae Olaind 710 . o Thulaigh holaind , Mart. Don. Aug. 7 ).

ualabard

Cite this: eDIL s.v. ualabard or dil.ie/42700

Forms: ualuard, ualabard, ualabort, uolubhart

n ualuard walwort : ualabard (gl. cameactis ebulus), Arch. i 332.50 . in ualabort `walwort,' RC ix 228.8 . in uolubhart , H 3.15 p. 36b . gab sugh in ualabaird, Irish Texts v 8.15 . ebulus cameactis adhon da ainm in ualuaird, RC ix 231.6 . Cf. ualuárd, balbhárd, malbhárd, P. O'C. cameactus ebulus .i. an ualuard, 23 K 42, 381.10 . gabh fremh ruisc ualuaird ┐ a urdail do frem ruisc truim, 334.15 .

See uolubard.

úalach

Cite this: eDIL s.v. úalach or dil.ie/42701

Forms: úalach

n o, m. a burden, charge, a load , P. O'C. Metaph. duty, obligation : úalach, IGT, Decl. § 55 . muirighin, nó eire, úalach, cúram, Kirk ( Eg. Gl. 439 ). biadha ┐ brod ┐ ualach don asal, TSh. 1873 . ualach mór fair ... do croicnib mathgaman, CCath. 2930 . tug leis ualach don truis chéadna | go dún Í Ghr., TD 34.21 . ag so úalach mhac Ch. a ttabearnacuil an chomhchruinnighthe, Num. iv 15 . serbhís do dhéanamh ┐ ualach diomchair, ib. 24 . sé so cúram a nualaigh, ib. 31 . a nualuidh, 32 . gach énduine do réir a sherbhíse agus do réir a ualaigh, ib. 49 . oirdeochuid gach éinneach dhíobh iona sherbhís fēin ┐ iona ualach, ib. 19 . iona nualuighibh agus iona seirbhís uile ib. 27 . ó mhac leasg ort as ualach | folt dualach na bhfleasg bhfáinneach, L. Cl. A. Buidhe 216.39 . ceangluid siad úalaighe troma, Matt. xxiii 4 . ní ḟuarattar somh duadh no dochar ina ttimcheall, acht ualach a naisttrighthe `the trouble of removing them' (i.e. cattle), FM vi 2084.10 . ar na mheas ... gur throm an t-ualach d'Éirinn iad (i.e. the poets), Keat. iii 1229 . buain do chroinic Chloinne Néill | as ualach d'ollamh eiséin, L. Cl. A. Buidhe 218.22 . Cf. dá n-áirmhinn-si ualgha Tuathail `were I to tell the mighty tasks of,' Ó Bruad. ii vi 8 . ualach catha ar chinél Eoghain, L. Cl. A. Buidhe 239.49 . is é ualach orduighthear dhúinn do chor dhínn, mailís ┐ cealg ┐ bréig-riocht an pheacaidh, TSh. 10381 . ualach trom an pheacaidh, 4128 . dá ghach aon oile bhíos saor ó ualach na coire, 2982 . ré hiomchar ualaigh ... na haithrighe, 8883 . 's bhar dteinn-ḟeidhm d'ualach oruibh `because other heavy labours are obligatory on you,' Content. xiv 21 . creud é chuireas an cheud Aithne d'ualach oruinn do dheunamh ? Donlevy 54.1 . Cf. 58.11 , etc.

As npr. m. : do rúag mo bhú búalaidh é | más é cú Í Úalaigh í, IGT, Decl. ex. 796 .

úalaigid

Cite this: eDIL s.v. úalaigid or dil.ie/42702

v g (úalach) loads : do ualuigheadur a nasail leis a narbhar, Gen. xlii 26 .

1 úalann

Cite this: eDIL s.v. 1 úalann or dil.ie/42703

adj noble (?) ; excellence, honour (cf. úallann) : tricha blīadan, án hūaland, | rombūi hi rīgu hEirenn, Fianaig. 32.18 . Colum cilli ceall ualann, Lism. L. 3479 . conid he an hualann (an nuallan ; a nualann, v.l.) | Ioin mar macc nErend, LB Fél. Sept. 26 . Brigit bán balc núalann, Fél. 58.2 . brígach núalann, 60.12 . ba cáin mind már ṅualann (mar ḟualang, mor nualann, v.ll.), 137.15 . graig aile ualann tar ais | co ndath nime huleglais, Im. Brain § 15 , Celtica xx 181 .

2 úalann

Cite this: eDIL s.v. 2 úalann or dil.ie/42704

n is fraoch for hualann limm Luigne (hualaind linim luigi, Bodl.), Corm. Y 1018 (orc tréith). is fraech for ualaind Luigne, Ériu xi 50 , where u.¤ is expld. as a place- name. See úala.

úalfartach

Cite this: eDIL s.v. úalfartach or dil.ie/42706

n ā,f. roaring, yelling ; wailing : budh iomdha ann fós ... onchú ag ualfartaigh, TSh. 4069 . ualfairt ualfartach P. O'C. ag ualfartaigh ┐ ag caói sa ghlend so na ndér Celtica i 174.392 . lé huaillfeartoigh Desid. 2715 .

úalib

Cite this: eDIL s.v. úalib or dil.ie/42707

(see Ériu iii 85 § 155 ). restless : Adv. : ind ualib (gl. inquiete), Wb. 26b22 . See úailbe.

1 úall, úaill

Cite this: eDIL s.v. 1 úall, úaill or dil.ie/42708

Forms: úaill, úall, huall, huall, uall, huaille, huail

n ā,f. (later also o, m., see IGT, Decl. § 96 ) pride, arrogance, vainglory : uaill .i. diomas no mead mean- man `pride, pomp, parade, vainglory' P. O'C. : ūall .i. ō āille asberar, Corm. Y 1280 . úaill .i. diomas, O'Cl. úaill f., IGT., Decl. § 14 . úall m. (ón úall innud ...) § 96 .

In Glosses renders elatio, arrogantia : n s. ind huall , Ml. 28a1 , 51a11 . ind huile huall , 43c17 . cech uall , 57a11 . ba maith són act ní bed uall and, Wb 10b27 . nachinrogba úall, 15d40 . oidrogbad huall ... tria molad doibsom, Ml. 39d22 . onachgabad huall de, 69a17 . rosgab hual dí imbiud a soinmiche, 57c13 . tan it sáithech notgeib úall [sic leg.] ZCP vii 268 § 5 . cid as dech do laec ? ... gnim ard ┐ uaill isil ol in ingen, ZCP xiii 272 § 20 . is col i ndálaib in domain úall cen trebad `pride without husbandry,' Tec. Corm. § 11 . an uall dom char san chéimse | truagh ┐ nar an mh'uaillse (: uaisle), P.Bocht 12 § 16 . bá marb Rúad ... | huall betha badb cach catha, LL 21a32 . ferg, ┐ brón, ┐ uaill, PH 8388 . an uaill aigeanta do fhás roimhe sin ann, TSh. 686 . uáill na ndaoine, Isa. ii 11 . na bí [bíodh 1681] úaill ort ... ma bhiónn uáill ort, Rom. xi 18 . ná déantar leat éagnach ná uaill níos mó, Keat. Poems 299 . a s. ni tabir uáil ... fornn, Wb. 16a1 . in tan dorolaig Dia do in n-uaill dorigni, Ml. 50d15 . frisinnuall (leg. -uaill ?) (gl. adversum inflationem mentis), 68c1 . With do-gní : maircc doní uaill as óige, Ériu viii 90. 228 . a ghille, | do-ní uaill as do ghile, Dánta Gr.² 106.6 . mana derna eisde úaill | ga meisde búaidh ndealbha ar dhúil, IGT, Decl. ex. 1029 . na ndenad (i.e. the king) uaill na diumus, PH 4255 . nách diongnadh ... uáill [aisde féin] ina ḟiádhnaise, 1 Cor. i 29 . do-gní ú.¤ for acts proudly towards : na dernat uaill na uabur fors-na bochtaib, PH 7877 . téit i n-ú.¤ for: gibé do rachadh i n-uaill ar na sagartaibh, ┐ ná tiubhradh ómós doibh, Eoch- airsg. 75.19 . ag dul i n-úaill becoming proud : atáid cúain an chon otraigh | ag dol a n-úaill (v.l. nuall) n-imarcaidh, IGT, Decl. ex. 1724 . g s. inna huaille (gl. iactantiae), Ml. 33b17 . trūail .i. dīr ūailli í, Corm. Y 1240 . notal .i. not ūaille .i. comartha ūaille hé, 979 . co n-appad éc n-ualle fort, LU 4156 (= Met. Dinds. ii 12.40 ). mór in gním n-úalle do rind, 4151 (`the proud feat of the spear,' Met. Dinds. ii 12 ). Mátchím curaid Cualṅge | co n-adabraib ualle, TBC 3358 . cend side gascidh ┐ úaille ┐ díumais ... in betha, TTr.² 96 . áine uaille, ar chuncid molta o dóinib, amal dogniat na brecaire (in a list of fasts which deserve no reward), PH 8368 . ní hadhbhar uaille dhamh-sa, A. Ó Dálaigh xxviii 7 . Cf. a h-ádhbharaibh uaille `from motives of ambition,' ML 118.3 . sgath m'uaille níor fhulair dhamh | do leigean síos ré séanadh, Dán Dé xxii 6 ( YBL 401a ). fíon nach eochair uaille aniugh `source of elation,' Gleanings² 30 § 7 . d s. huand uaill rodgab són (gl. ab exalta- tione), Ml. 49a3 . ho huail (gl. gloria), 43a13 . d'uaill a healadhain `from pride of learning,' Content. ix 24 . a bhfuil d'uaill sa[n] ḟiuchadh, viii 8 . B. mac P. doluid co fuaill (ar uaill v.l.) ┐ imtholtain o [a] athair a hErind, Dinds. 145 .

Fig. in the sense of the best, the flower, the pride : do- chúadar re cois an íarla | a híath Ereann ... | úall is engnam gasradh nGrég, IGT, Decl. ex. 1075 . ná tréig orra úall do sgor | léig do longa a cúan chluthar, ex. 1740 .

Compds. : ¤briathar a haughty word : uaill-briathra Ulad d'ísliugad, MR 144.12 . ¤chath a proud host : do badh díol teineadh don uall-chath Eamhna-sain, Ir. Monthly 1920, 651 § 16 . ¤menmnach proud-minded : gur bho hiomárd uaibhreach, ¤mheanmnach, freagartha ... na dtonn, ML 44 y . ¤mer proud and lively : ag seasamh go huaillmhear, Keat. Poems 1451 . uaillmian, highminded- ness, ambition : an díomsach, 'na mbí uaillmhian ré for- lamhas flaithis ... d'fhagháil, TSh. 7518 . ar bhfiabhrais-ne an uaill-mhian febris nostra ambitio est 7887 . ¤mianach ambitious : an tan chuireas roimhe go huaillmhianach céim do rochtain, Keat. ii 3168 .